Ako biste se sreli sa njegovom bibliografijom, mislili biste da je reč o nekom institutu kojem je samo to posao. A on je morajući uvek da brine od čega se živi, sve to uradio iz sopstvene duše. Ozren M. Radosavljević, istoričar, publicista, arheolog, urednik i sveznalac ovdašnji

Najpre mali savet. Ako o istoriji ne znate sve, ili bar gotovo sve, nemojte ni slučajno da se zadevate sa Ozrenom M. Radosavljevićem. I drugi, možda još važniji – ni slučajno mu nemojte tražiti da vam pošalje svoju bibliografiju. U oba slučaja naći ćete se u ozbiljnom problemu. Ozren naime, o istoriji Donjeg Banata zna sve. A ako pokušate da otkrijete šta je to najvažnije što je napisao, pripremite se na rudarski posao. Naime, u bibliografskoj odrednici onoga što je Ozren napisao, nalazi se – 425 jedinica! Ne niste se zabunili u čitanju – 425. Ovo je posao kojeg se u jedinici vremena ne bi postidele ni mnoge institucje kojima je samo to posao. A on je za sebe, najčešće uz drugi posao od kojeg je živeo, uspeo da uradi ono što rade čitavi akademski timovi. I zato se naprosto o istoriji ovog dela Banata bez Ozrena ne samo ne sme, već naprosto i ne može divaniti.

Uostalom ispisujući svoje čarobno „Sentimentalno putovanje kroz Južni Banat“ Dušan Belča je zapisao i ovo: „Pre svega, njegova koncepcija mi je neobično bliska, jer proučavajući male segmente iz povesnice zavičaja on otkriva kako se veliki tokovi istorije odražavaju na mikroplanu. On je pre svega, kako bi se za nekog reditelja ili slikara reklo, majstor detalja, jer njemu ne promakne ništa, on pronalazi i traga za svakom izgubljenom činjenicom i pronalazi je veštinom i mrežom koju je sam izgradio. Ta mreža njegovih veza i naučnih prijateljstava koja se pretvaraju u prava prijateljstva je fascinantna. On je uspostavio kontakt sa svakim ko se bavi istim poslom, bilo da je taj Vršcu, Beogradu, Novom Sadu, Beču, Minhenu, Njujorku, San Francisku, Moskvi, Kijevu ili Sidneju – odatle dobija knjige, članke, fotografije, fotokopije, bibliografske beleške, a tamo ih i šalje… Stotine i hiljade predmeta, knjiga, fotografija i dokumenata iz njegovih zbirki stigle su u Narodni muzej i Gradsku biblioteku u Vršcu ili Narodni muzej u Beloj Crkvi. Naravno, on u korisnoj razmeni sa drugima popunjava i svoje bogatstvo, što je bogatstvo samo za one koji se u to razumeju. Međutim njegovo istinsko bogatstvo je znanje i onaj osećaj koji poseduje pravi istraživač kome više ništa nije nepoznato u okolini, nijedno ime, nijedan događaj ili značajan objekat, toponim ili legenda. To je ono što sada uviđaju svi oni kojima je izgledalo smešno da se neko u Crvenoj Crkvi bavi istorijom, kao da se istorijom može baviti samo u velikom gradu, u institutu, arhivu ili fakultetu.

I sve je rečeno. Ozren M. Radosavljević iz Crvene Crkve, iz koje se lagano spuštate u onu Belu, zadužio je za pola veka, ovaj deo Banata kao retko ko. Istoričar, novinar, publicista, urednik, saradnik, pokretač, autor izložbi, vlasnik knjižnice u kojoj je preko 15.000 jedinica, otkrivač arheoloških lokaliteta, matičar i samo će Bog i on znati šta još. Srećna je Bela Crkva što kraj sebe ima Crvenu. A ova je opet zahvalna što ima Ozrena M. Radosavljevića. Mnogi se naime brinu hoće li ih u budućnosti biti. Biće samo onog što je u knjigama pisano. A sve te knjige sakupio je i dopisao upravo Ozren. Pa ima li veće uloge od te. Postojanje u njegove dve šake stalo.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić i privatna arhiva Ozrena M. Radosavljevića

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak POVESNIČAR DONJEG BANATA se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Saradnja sa županijom Karaš-Severin, u turističkom, obrazovnom, kulturnom i ekonomskom smislu, povezivanjem obronaka Karpata (Banatske planine) sa Panonskom nizijom imala bi dalekosežne posledice po obe strane.

Nekome će biti suvišno, ali će drugima ovo malo predznanje o Banatu, biti dragoceno. Pa da krenemo… Geografski region Banat administrativno je podeljen između Srbije, Rumunije i Mađarske. Istorijska prestonica Banata je Temišvar, koji se danas nalazi u Rumuniji. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini, dok mali jugozapadni deo Banata (poznat kao Pančevački rit) administrativno pripada beogradskoj opštini Palilula. Na teritoriji Vojvodine, Banat je administrativno podeljen na tri okruga: Severnobanatski, Srednjobanatski i Južnobanatski. Njima valja dodati i Grad Beograd, u čijem se sastavu nalazi Opština Palilula, koja obuhvata jugozapadni deo srpskog Banata.

Geografsko područje rumunskog Banata administrativno je podeljeno između županija Tamiš, Karaš-Severin, Arad i Mehedinci. Najveći gradovi rumunskog dela Banata su Temišvar sa 286.000 i Rešica sa 88.000 stanovnika. Za nas je veoma važna i Oravica sa svojih 13.000 stanovnika. Mađarski deo Banata, daleko najmanji, administrativno pripada županiji Čongrad. Od većih naselja ovde obično ubrajamo samo kvart grada Segedina, nazvan „Novi Segedin“.

Kada sve ovo znamo, biće nam lakše da uronimo u temu koja je za Belu Crkvu i više nego važna. Naime, upravo na ovom planu, Bela Crkva ima snažan adut u rukavu. Geografska naslonjenost na rumunski deo Banata, mogla bi joj u budućnosti doneti neuporedivu korist.

Konkretno, saradnja sa županijom Karaš-Severin, u turističkom, obrazovnom, kulturnom i ekonomskom smislu, povezivanjem obronaka Karpata (Banatske planine) sa Panonskom nizijom imala bi dalekosežne posledice po obe strane. Sa obe stane granice nalazi se mnogo više sličnosti nego razlika. Mešovito stanovništvo (Rumuni, Srbi, Mađari, Česi, Nemci…), ista kultura, način razmišljanja, mentalitet, mnogo zajedničkih reči. Istorijska je povezanost naselja Banatskih planina i Banatske klisure sa Belom Crkvom. Upravo je ona bila prvi veći grad u niziji. Njen vojno, zanatsko, trgovačko, obrazovni centar. U Belu Crkvu se odasvud dolazilo radi trgovine i školovanja.

Najstarija pruga u jugoistočnoj Evropi jeste ovdašnja koja je povezivala Aninu, Oravicu, Jasenovo, Belu Crkvu i Bazjaš. Obnova navedene pruge u turističke svrhe, prolazila bi kroz Banatske planine (gornji deo pruge je u funkciji), spuštala bi se u Panonsku niziju, prolazila kraj Jasenova i Bele Crkve (i jezera) i onda preko Nere do Dunava i naselja Bazjaš. Bila bi to zajednička ponuda koja bi povezala divnu prirodu Banatskih planina sa divnom prirodom Bele Crkve i Deliblatske peščare.

Tri reke koje ovaj deo Banata povezuju u celinu jesu reke Karaš i Nera koje izviru u Banatskim planinama a ulivaju se u Dunav u opštini Bela Crkva. Ušće Karaša pretvoreno je ušće kanala DTD. A gde je Nacionalni park Klisura Nere – Beušnica koji je u gornjem i srednjem delu reke Nere, a donji deo toka Nere je deo Predela izuzetnih odlika Karaš – Nera, u opštini Bela Crkva. Pored njega, tu je i Nacionalni park Klisura Karaša – Semenik.

Značajna je populacija Čeha koja se nalazi na Banatskim planinama a u Beloj Crkvi se nalazi najveća populacija Čeha u Srbiji. Srpska manjina koja živi u Banatskoj klisuri reprezentovana je kroz naša tri srednjovekovna manastira: Kusić, Zlatica i Bazjaš.

Na sve ovo treba dodati ponudu koja bi povezala gradove Rešica, Oravica, Anina, Nova i Stara Moldova sa Belom Crkvom i Vršcem. Ponudu koja bi povezala planinska jezera (nastala pregrađivanjem planinskih reka) sa našim jezerima. Povezivanje planinskih nacionalnih parkova sa našim zaštićenim područijima (Karaš – Nera, Vršačke planine, Deliblatska peščara), zajedničke reke, kulturne ustanove (Muzej u Beloj Crkvi – najstariji u Vojvodini, muzeji u Rešici, Oravici, Vršcu; najstarije pozoriše u Banatu – u Oravici, pozorište u Vršcu, karneval u  Beloj Crkvi, džez festival u Banatskim planinama u selu Garana i dzez festival u Vršcu, rock-moto festival u Beloj Crkvi i u Rešici i još mnogo toga.

Sve ovo samo nabrojati, čini veliki posao. Sada treba samo tek malo zatvoriti oči i zamisliti ovaj region kako je zaživeo kao jedinstven u turističkom, ekonomskom i svakom drugom smislu. A od sna do jave, nekada je kratak put.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić i arhiva

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak NA DVA KOLOSEKA se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Samo tri grada u Vojvodini imaju veličanstven vidikovac. U pitanju su Vršac, Novi Sad i Bela Crkva. Subotica ima vidikovac na Gradskoj kući, Titel pogled sa brega… ali sve to ipak nije uporedivo sa tri pobrojana. Inače, vidikovac Tri krsta, poznat i kao Kalarija, u Beloj Crkvi se prvi put javlja 1797. kao stecište katoličke litije i obrednog hodočašća. Sve je deo preciznog rituala. Podignuto je 130 stepenika kao pomen na Hristovo stradanje na Golgoti. Tri krsta koji dominiraju, imaju jasno značenje. Srednji krst predstavlja razapetog Isusa Hrista. Levo i desno od njega, nalaze se krstovi koji podsećaju da je Hrist na Golgotu izveden zajedno sa dvojicom razbojnika, koji su bili na njima. Već 1820. godine, urađena je prva obnova ovog svetog mesta, koje se simbolično i stvarno, natkrililo nad čitavom varoši.

U Beloj Crkvi je marta 1942. godine osnovana Nemačka 7. SS dobrovoljačka brdska divizija Princ Eugen, zloglasna po bestijalnim zločinima. Najveći se dogodio 1943. kada je na vrhu Kalvarije izvršeno streljanje 100 nedužnih građana. U međuvremenu je podignut specifičan spomenički zid, koji nas seća na ovaj događaj. Time je ovo mesto dobilo memorijalni karakter.

Prolazile su decenije. Lokalitet je sve više prepuštan zubu vremena. Posledice su bile vidljive. A onda se došlo na ideju da vidikovac treba obnoviti u duhu novog vremena, u kojem je jedan od imperativa da sve što se radi u javnom prostoru mora imati i određen turistički potencijal. Ideja je bila da se prvo građevinskim mašinama poravna teren, raskrči šiblje, poseče suvo i obolelo drveće. Potom da pejzažni arhitekta napravi plan vidikovca – izletišta. Zatim da se napravi mali šumoviti park, posadi novo drveće, uredi trava, poploča staza… Pa onda postave klupe, nadstrešnice, osvetljenje i info-table.

Za sada je posao jednim delom urađen. Postavljene su vizuelno privlačne table sa jasnim tekstovima. Na jednoj od njih piše: „Druga decenija 18. veka. Negde u blizini ovog mesta, u blizini ostataka razrušene crkve, veliki austrijski vođa, grof Klaudijus Florimund Mersi, jedan od najzaslužnijih za proterivanje turske vojske iz Banata, bio je opčinjen lepotom kraja i njegovim strateškim položajem. Odlučio je: ovde u blizini ostataka razrušene crkve, osnovaće sadašnju Belu Crkvu – Weisskirchen… U viiji grofa Mersija nastajao je grad koji će postati ekonomsko-kulturno središte okolnih sela i regiona, ali i vojni centar, zadužen za odbranu granice austrijskogcarstva. Buduća Bela Crkva“.

Urađeni su osvetljenje, stolovi i klupe. Kompletno uređenje terena još uvek čeka na neku buduću akciju. A ona će se svakako dogoditi. Posetiocima koji u Belu Crkvu dođu da bi uživali u jezerima i atmosferi koja vlada čitavom varoši, vidikovac je postao nezaobilazno mesto. Mnogi upravo ovde formiraju utisak o Beloj Crkvi kojeg će poneti sa sobom. A to je suviše velik ulog da bi se preko njega prešlo. Vidikovac Tri krsta svakako će još jednom ući u svoj novi, budući vek.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak OBELEŽJA – GRAD NA DLANU se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Nekoliko miliona ljudi u našoj zemlji, u džepu svakodnevno nosi sliku jednog predmeta starog bar dva i po milenijuma! Znate li o čemu je reč? Odgovor je beskrajno zanimljiv… Dupljaja Grad, arheološki je lokalitet koji decenijama svojim dominantnim položajem, neposredno iznad reke Karaš, a na izlazu iz sela Dupljaja prema Grebencu, privlači pažnju istraživača. Sve do novjih vremena, na lokalitetu nije nije bilo nikakvih ozbiljnih terenskih istraživanja. Sve je bilo prepušteno pojedincima. Neko od njih, uspeo je da pronađe dva antikviteta koji će ovom selu u južnom Banatu doneti slavu. Među posudama iz bronzanonog doba, koje pripadaju dubovačkoj kulturi, nađena su i dva jedinstvena primerka glinenih kolica. Prozvana su Dupljajska kolica. Danas ih svako od nas, kao fotografiju ima na saobraćajnoj i vozačkoj dozvoli.

Stručnjaci kažu da se pretpostavlja da su stara oko 3.500 godina. Oba primerka prvo su se nalazila u zbirci poznatog kolekcionara iz Bele Crkve Leonarda Bema, ali ih je njegov sin Karl 1929. godine prodao. Veći primerak Narodnom muzeju u Beogradu, a manji vršačkom muzeju.

Tadašnji kustos muzeja u Vršcu, Feliks Mileker, smatrao je da su oba primerka nađena pre 1903. godine, u severoistočnom delu lokaliteta. Narodna priča kaže da su meštani Dupljaje, početkom 20. veka, otkopali parčiće kolica, a da ih je Bem, prepoznajući vrednost, vrlo vešto i uz nečiju zanatsku pomoć totalno rekonstruisao. To je tako stručno urađeno, da se do danas ne može sa sigurnošću tvrditi koji deo je autentičan, a koji naknadno, zarad celine dodat. Po rečima stručnjaka, ne ulazeći dublje u odgonetanje simbola, jasno je da kolica predstavljaju “jedinstveni spomenik praistorijskog kulta koji svedoči o složenim religioznim koncepcijama nosilaca dubovačke kulture”. Običnim rečima, ona su obredni predmet izuzetnog verskog značaja.

S obzirom da je ova priča ne samo u svetu nauke, već i u popularnim krugovima izuzetno poznata, rodila se ideja da joj se da poseban značaj. Pre dve godine, na ulazu u selo iz pravca Vršca, postavljena je velika replika praistorijske figure. Skulptura muškog idola u trokolicama proporcionalno je čak 10 puta veća od originalnog eksponata, izloženog u Narodnom muzeju u Beogradu. Široka je dva i po, a visoka dva metra, i teži 1.500 kilograma. Izlivena je od belog mermera i belog gipsa, pa simbolično patinirana bronzanom bojom, budući da Dupljajska kolica potiču iz srednjeg bronzanog doba. Ornamenti su istaknuti žutom bojom, jer se i na originalu u tim udubljenjima vide žuti tragovi. Ipak, razlikuju se u jednom detalju. Autor skulpture je Jovan Živković iz Pirota.

-Postavljem skulpture Dupljajskih kolica promovišemo i čuvamo bogato kulturno istorijsko nasleđe opštine Bela Crkva. Na ovaj način, arheološki lokalitet Dupljaje mapiramo i u okviru turističke ponude naše opštine, a sasvim sam sigurna da će mnogobrojni turisti i gosti želiti da zabeleže ovu skulpturu i na svojim fotografijama. Dupljajska kolica nisu samo neprocenjivo blago od nacionalnog značaja, već i deo svetske kulturne baštine, rekla je prilikom postavljanja skulpture predsednica opštine Bela Crkva Violeta Simić. Dupljajska kolica preživela su praistoriju, istoriju i evo ušla u novi vek. I mi… sa njima u džepu.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak DUPLJAJA – I MI KOLICA ZA TRKU IMAMO se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Najpre smo se iznenadili što smo morali da se pomučimo da je pronađemo. Očekivali smo da je u Jasenovu, železnička stanica negde uz put i da ćemo je lako ugledati. Nije baš tako. Meštani će vam na vaše raspitivanje uglavnom odgovoriti: “Na samom ulazu ili izlazu iz sela, zavisi odakle dolazite, nalazi se benzinska pumpa. Tačno preko puta nje imate mali seoski put. Idite njime do samog kraja i stići ćete na stanicu”. Tako smo i uradili…. A kada prispete na mesto koje je nekada bilo čitav železnički kompleks, najpre ćete utonuti u nesvakidašnji mir. U staroj staničnoj zgradi žive dve porodice. Ali ako ne sretnete nekoga od njih, bićete sami. U nečemu što čini skladnu mešavinu razbuktale prirode, istorije i čoveka. To troje, za neverovati, ovde se nalazi u prećutnom saglasju.

Da se vratimo ipak malo u prošlost. Godine 1856. otvorena je najstarija pruga za putnički i teretni saobraćaj u ovom delu Evrope. Pruga Oravica – Jasenovo – Bela Crkva – Bazjaš, koja je prema današnjem izgledu državnih granica, počinjala i završavala u Rumuniji, bila je u dužini od 64 kilometra. Bila je to prva pruga na Balkanu. Imala je ogroman značaj. Deo koji prolazi kroz jugoistočni Banat od Jasenova preko Vršca spajao se sa Temišvarom i dalje preko Mađarske sa Budimpeštom i Bečom. Ova deonica je puštena u saobraćaj 20. jula 1858. godine. U isto vreme sagrađena je zgrada železničke stanice, okretnica za lokomotive i bunar za crpljenje vode. Inače, izgradnja ove pruge, u vreme kada se razmišljalo da vagone vuku konji a ne parna lokomotiva, započela je još 1847. godine, a 1854. otvorena je za prevoz robe i uglja do Dunava, da bi se iz moldavskih rudnika ruda prevozila u čeličanu u Rešici.

Glavna stanica na toj pruzi bila je baš u Jasenovu, između Vršca i Bele Crkve. Time je Jasenovo dobilo direktnu vezu sa glavnom austrijskom železničkom saobraćajnicom (Jugoistočna železnica) i prosvećenim zapadom. U isto vreme, na novoizgrađenoj pruzi od Jasenova do Temišvara, postavljene su i drvene bandere i žice za uvođenje telegrafa (brzojava), bez kojeg železnica ne bi mogla da funkcioniše. Bila je to prva pruga u ovom delu Austrije na kojoj je uveden telegrafski Morzeov sistem za traženje i dobijanje slobodnih pruga u cirkulisanju vozova. Planove za uređenje jasenovačke stanice razvijali su austrijski inženjeri i arhitekte. Tipsko (arhitektonsko) rešenje stanične zgrade i pratećih objekata u Jasenovu bilo je zasnovano na primeni normiranih građevinskih delova koje su radili bečki arhitekti.

Novo zdanje jasenovačke železničke stanice, podignuto 1873. godine, bilo je simetrično. Centralni deo, samo prizemlje, koristilo kao prostor za potrebe železničke službe i putnika, i to: prostorije za prefekte (šefa) stanice, otpravnike vozova, biletamica, čekaonica prvog razreda, čekaonica dragog razreda, kao i čekaonica za majke sa decom, restoran i kafe-salu i magacini za robu (ekspresne, brzovozne i sporovozne pošiljke). Simetrično, levo i desno su jednospratni traktovi, u kojima su stanovi za osoblje stanice (činovnike) sa pomoćnim prostorijama. Iznad restorana i kafe-sale bile su hotelske sobe za putnike. Restoran se davao u zakup, na jednu ili na tri godine. Na jednospratnim traktovima je krov na četiri vode, pokriven takođe crepom, i sa po tri veoma ukrasna dimnjaka.

Ostalo je upamćeno da je prvi prefekt (šef stanice) bio Jan Bievald, rođen 1819. godine. Na stanici u Jasenovu proveo je pet godina. Poslednji šef stanice u Jasenovu (do 4. oktobra 2003. godine) bio je Aleksandar Nikolić sa kojim se završava istorija funkcionisanja železničkog saobraćaja na Jasenovačkoj stanici. Zgrada železničke stanice, okretnica za lokomotive i bunar za vodu, kao železnički kompleks Jasenovo na pruzi Vršac-Bela Crkva imaju svojstvo spomenika kulture i upisani su u registar spomenika kulture Vojvodine. I pored toga, biće tome uskoro 20 godina, svaka funkcionalna aktivnost stanice je ukinuta. Koristi jedino relativno čestim televizijskim  filmskim ekipama, kojima je njen izgled idealan dekor za dočaravanje jedne nestale epohe. Nevolja je samo u tome što se neretko dešavalo da se saradnici na filmu ponašaju kao da je ceo ovaj kompleks svačiji i ničiji, pa su po sopstvenom nahođenju odnosilo sve što bi im se od rekvizita ili čak delova zgrade i pomoćnih objekata činilo zgodno.

Naravno i zub vremena ubrzano uzima maha. A uzori postoje. I kod nas i u svetu, poznato je da kratke železničke pruge, sa bogatom istorijom i živopisnim krajolikom, „upakovane“ u modernu marketinšku priču mogu turistički da budu itekako prihvatljive. Krstariti južnim Banatom u specijalnom vagonu sa ovakvom pričom, zadržati se na doteranoj i rekonstruisanoj stanici u Jasenovu uz prigodan program, čini nam se potezom gotovo lišenim rizika. Bili smo i uverili se… Peščani sat ubrzano curi, ali zasigurno – vremena još ima.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak JASENOVO – TITULA NE MENJA VLASNIKA se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Istoričara umetnosti i kustosa Igora Vokouna, upoznali smo u najdelikatnijem mogućem trenutku. On je naime direktor Narodne biblioteke u Beloj Crkvi. A specifičnost ovog posla jeste to što je u sastavu biblioteke i Narodni muzej, koji je sve samo ne obična ustanova ovog tipa. Da bismo obrazložili našu tvrdnju da smo se sreli u „najdelikatnijem trenutku“ potreban je mali uvod. Naime, u svetu muzeologije, neprikosnoveno je mesto organizacije koja se ksraćeno naziva ICOM (International Council of Museums). Reč je o Međunarodnom savetu muzeja osnovanom 1946. godine u sistemu Organizacije ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu UNESCO. On vam otvara pristup ka 20.000 muzeja u 172 zemlje, kao i saradnju sa 32.000 muzejskih profesionalaca širom sveta. ICOM Srbija je jedan od njegovih nacionalnih ogranaka.Može li ozbiljnije od ovoga?

E pa upravo taj ICOM, nominovao je pet muzeja za laskavu titulu „Muzeja godine“ u Srbiji. Ove godine, u najužoj konkurenciji bili su: Muzej savremene umetnosti Beograd, Muzej Vojvodine Novi Sad, Muzej naivne i marginalne umetnosti iz Jagodine, Narodni muzej Šumadije iz Kragujevca i Narodni muzej iz Bele Crkve. Ući kao kandidat u ovakvu „top selekciju“ domaćih muzeja, ravno je podvigu. Sa Igorom Vokounom, pričali smo upravo uoči proglašenja ovogodišnjeg laureata.

-Iako smo upravo saznali da je nagradu dobio Muzej savremene umetnosti iz Beograda, molim vas da još jednom pogledate spisak učesnika. Infrastrukturu, podršku, broj zaposlenih, direktnu i indirektnu pomoć koju dobijaju! Neopisiv je uspeh što smo stali uz bok najboljima u državi, naglašava Igor. – Posedujemo najstariju muzejsku ustanovu u Vojvodini. Posle adaptacije prostora i otvaranja stalne postavke, usmereni smo na rad sa posetiocima ali i na dalju zaštitu i očuvanje kulturnog nasleđa Bele Crkve. Sledi nam širenje spekra i repozicioniranje na kulturnoj mapi Srbije, naglašava Vokoun.

I zaista, za one koji ne znaju Muzej u Beloj Crkvi osnovan je 1877. godine. Muzej je osnovan 1877. godine kao zavičajna ustanova sa ciljem da baštini specifičnosti i retkosti belocrkvanskog kraja. Tokom istorije, duge gotovo vek i po, muzej se u više navrata transformisao, najpre se nalazio u zgradi Magistrata, a nakon 1954. godine, smešten je u objekat u centru grada, gde se i danas nalazi. Brojni kustosi, upravnici i saradnici su entuzijazmom i prednim radom kroz istoriju stvorili današnji muzej koji danas baštini oko 2000 kulturnih dobara razvrstanih u jedanaest zasebnih zbirki, što ovu ustanovu čini muzejem kompleksnog tipa koji sakuplja istorijske, etnološke, umetničke, arheološke i druge predmete, koji se odnose na prostor u kome se nalazi, a istovremeno prati i savremenu scenu Srbije. Zahvaljujući novim uslovima u kojimaće Muzej ubuduće raditi, direktor Vokoun ističe:

– Razmatrajući poziciju Bele Crkve, njenih kulturnih i umetničkih potencijala stvorena je ideja vodilja za dalji razvoj muzeja. Prioritet rada i delovanja muzeja po njoj danas jeste i ostaće usmeren prvenstveno na zaštitu i očuvanje zavičajnog pokretnog kulturnog nasleđa širokog spektra, dok će u domenu uvećavanja zbirki, akcenat biti stavljen na savremenu umetničku produkciju Srbije. Ovakvom politikom akviziranja muzejskih predmeta, svoju umetničku zbirku će belocrkvanski Muzej postepeno redefinisati iz okvira zavičajne u prostor šireg spektra, čime će se i značaj same ustanove repozicionirati na kulturnoj mapi Srbije, kaže nam direktor najstarije muzejske ustanove u Vojvodini.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić i Narodni muzej Bele Crkve

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak ZAVIČAJNA KULTURA I TRADICIJA – I ZVANIČNO DEO ELITE se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Ono što bi drugde izgledalo kao razbibriga i nabrajanje namenjeno tek  istinskim posvećenicima u geografiju, u Beloj Crkvi znači nešto „više od igre“. Sa jedne strane, egzaktni podaci su neumoljivi. Prema popisu iz 2002. sama varoš imala je 10.675 stanovnika. Na prošlogodišnjem popisu Bela Crkva imala je 5.346 žitelja. Matematički gledano – duplo manje za samo 20 godina. I to je pitanje spram kojeg sva ostala odlaze u drugi plan. Iza Bele Crkve nalaze se tri veka fantastične istorije. Najznačajniji objekti u varoši, nastali su još krajem 18. veka. Građeni su u baroknom stilu. Najreprezentativnija su zdanja: Rimokatoličke i pravoslavne crkve, zgrada Opštine, Dom vojske, Vatrogasni dom… Krajem 19. veka, ovdašnju arhitekturu boji i raskošni stil secesije. Kada bi se ova zdanja obnovila i povratila nekadašnji sjaj, Bela Crkva se ne bi razlikovala od sličnih gradića u Čekoj, Austriji ili Poljskoj na primer. Suočeni sa sjajnom prošlošću, opominjućim podacima koje nam servira sadašnjost… dužni smo da ovoj južnobanatskoj varoši obezbedimo budućnost. A najbolji put jeste da joj potražimo komparativne prednosti.

Između 45 vojvođanskih opština, prirodno a naročito vodno bogatstvo s kojim Bela Crkva raspolaže, teško da ima sebi ravnog. Do te mere da, ako bismo gledali iz vazduha, osim malog dela na putu prema Vršcu, čitava opština jeste jedno – veliko ostrvo. Reke Karaš, Nera i Dunav, Kanal DTD te šest jezera i dva koja se kopaju, ako ništa drugo, daju ovoj nevelikoj opštini turistički potencijal kojem su granica samo nebo, mašta i volja. Najviše znamo o jezerima, nastalim eksploatacijom šljunka koja traje i dalje te se njihova površina povećava. Dva su najznačajnija. U samom gradu nalazi se „Gradsko jezero“ koje ima uređenu plažu, auto-kamp, restoran, bungalove… U blizini Vračev Gaja nalazi se „Vračevgajsko jezero“ koje je ambijentalno lepo uređeno i pogodno je za kampovanje. Osim stalnog oplemenjivanja turističke ponude i samog prostora, imperativ je svakako produžetak sezone koja se ubuduće ne sme vezivati samo za dva letnja meseca.

A da li ste znali da se na teritoriji opštine Bela Crkva nalazi najmlađe zaštićeno područje u čitavoj Srbiji? Godine 2015. Skupština AP Vojvodine donela je odluku o zaštiti Predela izuzetnih odlika “Karaš-Nera”. Područje se sastoji od tri celine Karaš, Nera i Mali pesak. Područje predela zauzima 1540 hektara, čijih je 64 odsto u stepenu zaštite drugog a 36 u stepenu zaštite trećeg stepena. Reka Karaš obuhvata deo Velike Mrtvaje, reke koja je nastala prokopavanjem kanala DTD, Nera ceo tok ove reke u Srbiji, a Mali pesak obiluje travnatom, stepskom i peščarskom florom i faunom koja se prostire levom obalom Karaša kao i njegovu mrtvaju sa leve strane kanala Dunav-Tisa-Dunav. Nera je ekološki koridor od međunarodnog značaja, koja povezuje Panonsku niziju i Karpate. Reka Nera, nažalost još uvek, predstavlja lokalnu atrakciju. Inače, izvire u Rumuniji. Na teritoriju naše zemlje ulazi kod sela Kusić, na 22. kilometru od ušća u Dunav.

Opet, Кaraš izvire u Rumuniji i uliva se u Кanal DTD, između Dupljaje i Grebenca, a zatim njen dalji tok do Dunava koristi sadašnji kanal DTD. Odmah posle ulaska u Srbiju, Кaraš dobija značajnu pritoku Burugu sa desne strane i Ilidiju sa leve. Protiče pored pet sela, kada dodiruje istočne delove Deliblatske peščare kod brda Dumača. Od ove tačke Кaraš je deo kanala Dunav-Tisa-Dunav i prolazi pored mesta Dupljaja, Grebenac, Кajtasovo i Banatska Palanka pre nego što završi svoj 60 kilometara put kroz Srbiju i ulije se u Dunav kod mesta Stara Palanka. A upravo su Banatska i Stara Palanka, dva naselja u opštini Bela Crkva koja zavređuju posebnu priču. Od kažu nenadmašne riblje čorbe koju kuvaju ovdašnji alasi, još je znamenitija skela koja odavde ide do Rama, fascinatnog utvrđenja na drugoj obali Dunava.

Neposredna blizina Vršačkih planina, obronaka Karpata i naravno Deliblatske peščare, čine da ova gotovo nestvarna raznovrsnost vodnog bogatstva, koje se ogleda u rekama, jezerima, močvarama i kanalima, večito uzburkanim jedinstvenim banatskim vetrom, bude ulaznica za formiranje turističko-ugostiteljske ponude za čije će konzumiranje biti potrebno daleko više od jednog ili dva dana. Priroda je uradila što je imala. Naši preci svojski su se potrudili da doprinesu koliko mogu. Sada smo mi na potezu.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak ČUDESNA GEOGRAFIJA – „OSTRVO“ SRED JUŽNOG BANATA se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.

Češko Selo je najmanje selo u Vojvodini. Nikada nije imalo više od 260 žitelja. Danas u 16 domova živi manje od 20 stanovnika. Ipak… da se vratimo na početak. Zahvaljujući najpre vekovnom pustošenju od strane Turaka, rubna područja Habzburške monarhije gotovo da su ostala bez stanovništva. A s obzirom da je to bio prostor vojne granice, ljudi su bili neophodni. Jedan od pokušaja bio je da se na ta pusta mesta, obećanjima privuku siromašniji stanovnici iz unutrašnjosti tada jedinstvene države. Rečeno im je da će dobiti svoje parče zemlje, materijal za kuću, da će biti oslobođeni plaćanja poreza. Među onima koje su ova obećanja privukla, bili su i Česi iz Bohemije. Krajnje odredište, te 1827. godine, bio im je prostor današnje Rumunije, od reke Nere do Oršave. Ispostaviće se da su zatekli uslove koji su bili gori od onih od kojih su pobegli! Guste i vlažne šume sa ogromnim stablima koja su zaklanjala sunce, sa tek nešto malo škrte i jedva obradive zemlje. Nemaština, bolesti i glad, već posle nekoliko godina, naterali su ih da podnesu molbu za preselenje. Kada im je ona konačno uslišena, spustili su se sa planina, u niziju koja im se učinila za život mnogo prihvatljivija. Konačno, 24 češke porodice, godine 1837. na najudaljenijem delu atara sela Jasenovo, osnovaće Ablijan. Rodilo se selo sa tri ulice. Odsečeno od sveta, bez ijednog prilaznog puta, poput salaša. Ali su ljudi u njemu konačno postali spokojni. Bili su svoji na svome. Iako su uslovi uvek bili daleko od idealnih, živelo se načinom života tipičnim za ovaj deo Banata. Podignute su crkva i škola. Ablijan će kasnije biti preimenovan u Češko Selo.

Više puta smo bili u njemu. S obzirom na događaj koji žurimo da vam ispričamo, gotovo nestvarno zvuči naša beleška napravljena pre samo nekoliko godina: “Selo do dana današnjeg nije dobilo neke stvari, koje se do te mere smatraju osnovnim, da ih u drugim mestima ni ne navodimo. Češko Selo dakle, i danas ima iste one tri ulice nasute rizlom umesto asfalta! Tek pre 40 godina dobilo je uzani put, koji ga spaja sa Crvenom Crkvom. U međuvremenu put se nije rekonstruisao zbog „ekonomske neisplativosti“. Prolazak njime, nenaviknutim vozačima predstavlja pravu malu avanturu”.

I onda, ovih dana, tome je došao kraj! Sa radošću smo primili vest zbog koje smo pohitali u ovo mesto u neposrednoj blizini Bele Crkve. Prilikom posete predsednika Češke, gospodina Miloša Zemana 30. januara 2023. godine Beogradu, ukazala se prilika da češka zajednica u Srbiji postavi neko pitanje i da ukaže na svoje probleme, ukoliko ih ima. Najveći problem stanovnika Češkog Sela je stari betonski put koji je postavljen daleke 1982. godine a koji spaja Crvenu Crkvu i Češko Selo. Emanuel Veverica meštanin sela, javio se da postavi pitanje, upoznao predsednika Češke i Srbije sa istorijom sela i zamolio da se pomogne oko lošeg puta koji vodi do njega. Predsednik Srbije Aleksandar Vučić obećao je meštanima Češkog Sela, ali i predsedniku Zemanu, da će kompletan nov put biti urađen na proleće. Prvi radovi na putu počeli su krajem marta kada su se pojavile građevinske mašine. Dužina puta je skoro pet kilometara, a širina tri metra, s tim što će bankine sa obe strane puta biti proširene za po još jedan metar što je dovoljno za mimoilaženje. Ono što Emanuel nije tražio jeste asfalitaranje ulica u selu, što je bio dodatni poklon za meštane. Dan nakon najvažnijeg praznika za Čehe u Češkom Selu, svetog Jana Nepomuka, 17. maja, postavljen je prvi sloj asfalta u ulici Vaclava Havela. Ispred zgrade Češkog doma, odnosno Doma kulture urađen je parking za šest automobila sa stazom koja je spojena sa trotoarom. Nakon toga, počeli su radovi na putu između Crvene Crkve i Češkog Sela, postavljanjem drugog sloja asfalta.

Dogodilo se ono na šta se čekalo 190 godina. Novi put svakako znači i mnogo veći kvalitet života u selu. Ne samo ostanak preostalih meštana, već – zašto da ne i dolazak novih. Svakako biće onih setnih, koji će se melanholično sećati starih, raskaljanih ulica. Ali to prepustimo pričama, pesmama i ličnom sećanju. Asfaltirani putevi kroz selo, kao i onaj koji vodi iz njega, znače novu šansu za ovo tradicionalno naselje bogate istorije, koje je bilo pred gašenjem. Šansu koja se ne sme propustiti.

Tekst: Nada Jokičić
Foto: Edin Hodžić

Projekat sufinansira Opština Bela Crkva

Članak INVESTICIJE – PUT U TREĆI VEK se pojavljuje prvo na Vojvođanski Magazin.